نوشته‌ها

اثر نجات بخش یوگا در پیشگیری از ابتلا به سومصرف مواد مخدر

امروزه در تحلیل سبب‌شناسی اعتیاد، عوامل زیستی، روانی و اجتماعی بسیاری شناسایی و احصاء شده‌اند. بر همین اساس می‌توان گفت اعتیاد نه یک بیماری صرفاً جسمی و نه یک بیماری صرفا روانی است بلکه یک بیماری جسمی- روانی است که در عین حال در نتیجۀ عدم یک جهان‌نگری عقلانی و مطلوب نیز به‌وجود می‌آید.

از میان تمام علل موثر در پیدایش این بیماری، عومال فیزیکی و بدنی که البته مسائل عصبی و روانی را نیز شامل می‌شود، از جمله مواردی است که اهمیت زیادی داشته و ما در این مقاله سعی داریم به ابعاد مختلف این موضوع و تاثیری که یوگا در جلوگیری از آن دارد بپردازیم.

بر اساس آخرین ویرایش راهنمای تشخیصی و آماری اختلالات روانی که توسط انجمن روان پزشکی آمریکا در سال ۲۰۱۳ منتشر شده است، در کنار عوامل ژنتیکی قبل از اعتیاد، کاهش فعالیت افیونی درون‌زاد مغز نیز از اهمیت بسیاری برخوردار است. ناقلین عصبی اصلی که ممکن است در پیدایش سوءمصرف مواد و وابستگی دخیل باشند عبارتند از: سیستم‌های شبه افیونی مغز، کاته‌کولامین‌ها (بخصوص دوپامین) و گاما آمینوبیوتریک اسید (گابا). به زبان ساده، بدن دارای موادی شبیه مواد مخدر است ( نوروترانسمیترها و نوروپپتیدها) که در یک فرد با سیستم عصبی سالم تولید و موجب تعادل روانی می‌شوند. اما در برخی افراد این فعالیت کاهش و سبب گرایش فرد به وارد کردن این مواد از محیط خارج، یعنی مصرف مواد مخدر می‌گردد.

برای کاهش ابتلا به این نقص، می‌توان از یوگا به عنوان یک عامل پیشگیرانه نام برد که انجام آن در دوران کودکی و نوجوانی، نه بطور کامل  اما تا حد بسیار زیادی می‌تواند یک عامل بازدارندۀ زیستی باشد.

در ادامه نحوۀ تاثیرگذاری یوگا در فیزیولوژی روانی افراد تحلیل می‌گردد.

یوگا به‌طور مستقیم بر سیستم تولید سروتونین تاثیر می‌گذارد. بسیاری از نورون‌های مغز ما به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم تحت تاثیر سروتونین است. سروتونین اغلب به عنوان انتقال‌دهنده عصبی “شاد” شناخته شده است. سطوح پایین‌تر سروتونین می‌تواند خلق و خوی ما را به نحوی که منجر به افسردگی می‌شود، تحت تاثیر قرار دهد.

یوگا و مراقبه به سلول‌ها کمک می‌کند به‌طور طبیعی سروتونین آزاد کنند. آساناهای یوگا می‌توانند به‌طور مستقیم میزان شلیک نورون‌های سروتونین را افزایش داده و به افزایش تولید و آزاد شدن سروتونین منجر شوند. علاوه بر این، افزایش سطح تریپتوفان (پیش‌ساز سروتونین) پس از یوگا افزایش می‌یابد و طبق بسیاری از مطالعات، پس از انجام یوگا، باقیماندۀ سروتونین در ادرار مشاهده شده است.

یوگا افزایش ترشح انتقال دهندۀ گابا را بهبود می‌بخشد. گابا یکی از مهم‌ترین انتقال‌دهنده‌های عصبی مغز در پدیدۀ اعتیاد است که به‌عنوان یک ناقل عصبی ضداضطراب در بدن شناخته می‌شود. بر اساس مطالعات انجام گرفته در دانشکدۀ پزشکی بوستون، مداخلۀ ۱۲ هفته‌ای یوگا سبک آیینگار در اسکن‌های MRS نشان از افزایش چشمگیر گابا و کاهش معنادار اضطراب در افراد تحت آزمایش دارد.

یکی دیگر از انتقال‌دهنده‌های دخیل در وقوع اعتیاد به مواد مخدر، دوپامین است. در طی تمرین آساناهای یوگا و همچنین مراقبه، میزان دوپامین در استریاتوم شکمی (ناحیه‌ای در مسیر پاداش مغز) افزایش می‌یابد. یک تحقیق بالینی در موسسه JFK. دانمارک که در تحقیقات مغز شناخته شده است نشان داد که یوگا و مدیتیشن سطح ​​دوپامین مغز را افزایش می‌دهد و این بدین معناست که زندگی فرد به شدت لذت‌بخش می‌گردد و همین افزایش لذت از فرآیند‌های طبیعی زندگی، موجب عدم گرایش فرد به سوءمصرف مواد مخدر می‌گردد.

یوگا میزان اندورفین‌ها را افزایش می‌دهد. اندورفین‌ها که از آنها به عنوان مورفین طبیعی بدن یاد می‌شود، باعث ایجاد هیجان، تولید احساس لذت، کاهش استرس و افزایش آرامش می‌شوند و در متعادل ساختن و مدیریت درد بسیار موثر هستند. تحقیقات نشان داده‌اند که تمرینات یوگا، خصوصاً آساناهایی که پشت ران و پشت ساق پا را تحت کشش قرار می‌دهند، سطوح اندورفین را  بالا می‌برند. این حالت‌ها و تجربۀ لذت‌بخش آن می‌تواند توضیح دهد که چرا بسیاری از یوگی‌ها به آساناها و مراقبه وابستگی پیدا می‌کنند.

یکی دیگر از عواملی که آسیب پذیری را نسبت به اعتیاد افزایش می دهد ، داشتن استرس مزمن است . بدن ما کورتیزول و آدرنالین (هورمون استرس) را در طول زمان های استرس آزاد می کند . استرس مزمن با فعال شدن محور هیپوتالاموس-هیپوفیز غده آدرنال (HPA) در مغز، منجر به ترشح هورمون آزاد کننده کورتیکوتیروپین (CRH) از هیپوتالاموس می شود.

کورتیکوتیروفین غده هیپوفیز مغز را برای تولید هورمون آدرنوکورتیکوتروپیک (ACTH)، که به نوبه خود باعث آزاد شدن کورتیزول از غدد فوق کلیه می شود ، تحریک می کند. تمرین یوگا با مهار قسمت خلفی هیپوتالاموس منجر به کاهش تولید ACTH از غده هیپوفیز و کورتیزول از غده فوقانی می شود و به این شکل باعث کاهش استرس می گردد.

بر طبق یک مطالعه انجام شده توسط کالج پزشکی توماس جفرسون در فیلادلفیا و انجمن تحقیقات یوگا، یک جلسه یوگا ۵۰ دقیقه ای برای هفت روز انجام شد که شامل آساناهایی  نظیر Sarvangasana شانه ایستاده ، Salabhasana ملخ ، Vrksasana و  Halasana  گاوآهن ، سطح کورتیزول را به میزان قابل توجهی کاهش داد.

موارد مطروحه، فقط بخشی از اثرات پیشگیرانۀ آساناهای یوگا و مدیتیشن می‌باشد. یوگا علاوه بر موارد مذکور، سبب افزایش هورمون‌هایی می‌شود که بهبود خواب، توانایی جنسی و دیگر مولفه های سلامت روان را به‌دنبال دارند که برآیند همۀ این موارد، پیشگیری از اعتیاد خواهد بود.

شاید بتوان گفت، پس از جنگ دومین معضل کشور اعتیاد است. بنا بر اظهار سخنگوی ستاد مبارزه با مواد مخدر، بیش از ۳ هزار نفر در سال ۹۵ بر اثر اعتیاد جان خود را از دست دادند و این نشان دهندۀ آن است که هیچ آسیب اجتماعی خطرناک‌تر از اعتیاد نیست. باید دانست گرایش به سمت سوءمصرف مواد مخدر فقط به دلیل لذت‌طلبی و سرخوشی نیست. بسیاری از مبتلایان به این بیماری بخاطر کاهش در عملکردهای بالینی‌، پایین آمدن خلق‌و‌خو، کاهش توانایی‌های جنسی و عدم توانایی در تعاملات اجتماعی متمایل به مصرف مواد مخدر شده‌اند. در حالیکه با انجام مرتب تمرینات یوگا می‌توان به میزان زیادی در موارد فوق تخفیف ایجاد کرد.

وضعیت اعتیاد کشور در مرحله هشدار است. نهادینه کردن و نگاه جدی به یوگای کودک و نوجوان در مهد کودک‌ها، مراکز پیش‌دبستانی و دبستان و همچنین استفاده از آثار نجات‌بخش یوگا می‌تواند بسیاری از پیش‌درآمد‌های اعتیاد را از بین ببرد.

با امید به تغییر رویکرد مردم و مسئولین نسبت به ورزش کهن یوگا و بسط و گسترش آن در سیستم آموزش و پرورش و همچنین نظام سلامت کشور.

 

نویسنده : میلاد تکسیبی

پژوهشگر حوزه پیشگیری و درمان اعتیاد

مربی یوگا

نقش یوگا در پیشگیری از بروز اعتیاد

بی تردید یکی از بزرگترین و شایع ترین آسیب های اجتماعی در عصر حاضر ، افزایش سوء مصرف مواد مخدر است و اغراق نیست اگر ادعا کنیم اعتیاد به مواد مخدر یکی از بحران های اصلی دنیای کنونی است . اعتیاد نه تنها خود به عنوان یک معضل بزرگ مطرح است، بلکه سبب ساز  بروز بسیاری از آسیب های اجتماعی دیگر نظیر طلاق ، کودک و همسر آزاری ، جرایمی نظیر سرقت و تجاوز و … می باشد.

بی اعتنا بودن نسبت به این معضل اجتماعی یقیناً آسیب های جبران ناپذیر و پیامدهای ویرانگری برای خانواده ها، کشورها و جامعه جهانی به دنبال خواهد داشت. تلاش برای پیشگیری ، مهار و درمان این معضل اجتماعی ، نه فقط محدود به نهاد سیاست ، نهاد تعلیم و تربیت و سایر نهاد های اجتماعی بلکه همه ما به عنوان ذراتی از ساختار اجتماع  وظیفه داریم در راه مقابله با آتش ویرانگر اعتیاد در حد توان خود گامی برداریم.

این مقاله می کوشد با جمع بندی مطالعات نظری و همچنین کوشش های عملی انجام شده در خصوص  شناخت ، پیشگیری و درمان اعتیاد و همچنین با یاری گرفتن از مبانی تئوری و عملی یوگا ، به نقش یوگا در پیشگیری از بروز اعتیاد اشاره کند.

با توجه به این که سوءمصرف مواد مخدر دارای عواقب منفی اجتماعی ، روانی و قانونی است و درمان آن مستلزم هزینه های جانی و مالی بسیار می باشد ، بنابراین مساعد ترین رویکرد  برای مقابله با اعتیاد ، پیشگیری است. یکی از برنامه های شناخته شده در زمینه پیشگیری از اعتیاد ، رویکرد جانشین های alternatives می باشد.

مدل  اصلی این رویکرد راه اندازی و توسعه مراکزی برای نوجوانان است که امکان فعالیت های ویژه اجتماعی مانند ورزش را برای آنان فراهم می آورد. با فرض اینکه زندگی و فرآیند های روزمره آن را به اندازه مصرف مواد جذاب کند تا فرد بجای تشویق به استفاده از مواد مخدر درگیر فعالیت های فرهنگی، تفریحی و ورزشی گردد  تا از طریق تغییر در شناخت ،  احساسات و ادراکات ، دیدگاه فرد  نسبت به خود و جهان پیرامون تغییر یابد.

در راستای همین مدل یوگا می تواند با ایجاد دگرگونی در ناحیه جسم ، روان و همچنین دیدگاه ، نقش بسیاری در پیشگیری از سوءمصرف مواد مخدر ایفا نماید.

در قسمت جسم ، یوگا با تنظیم و ایجاد تعادل در سیستم بیوشیمیایی مغز و انتقال دهنده های عصبی نظیر گابا ، سروتونین ، نوراپی نفرین و دوپامین ، می تواند کسالت ، افسردگی و  اضطراب را که از مهم ترین پیش درآمد های اعتیاد هستند از بین برده و فرد را در حالت خلقی مناسب قرار دهد که این خود می تواند نقش پیشگیرانه بسیاری در مسئله اعتیاد ایفا نماید.

از طرفی  در قسمت روان ، مطالعات نشان می دهند که یوگا تأثیر بسیاری بر افزایش عزت نفس ، اعتماد به نفس ، رضایت مندی ، اطمینان اجتماعی و همچنین جرأت ورزی که همگی از مؤلفه های سلامت روان و دخیل در ابتلا به سوء مصرف مواد مخدرهستند، دارد.

یوگا باعث فعال شدن بدن می شود. با انجام تمرینات تنفسی، اکسیژن بیشتری وارد عضلات می شود و عضلات فعال تر می گردند. کشش های مختلف و آسانا همچنین بدن را زیباتر می نمایند؛ بنابراین، ظاهر بهتر رضایت درونی بیشتری به ارمغان می آورد. یوگا همچنین باعث می شود فرد محدودیت ها و پتانسیل های خود را درک کند  و نسبت به  توانایی های خود آگاه شود. از این رو موجب از بین رفتن افکار منفی و  ایجاد عزت نفس در وی می گردد.

ورزش یوگا می تواند با کمترین هزینه به یاری متخصصین ، روان شناسان و پزشکان فعال در حوزه اعتیاد آمده و کمک شایانی به گسترش برنامه های پیشگیری و درمان نماید و  دولت و وزارت ورزش با توسعه مراکز آموزشی و معرفی هرچه بیشتر این ورزش ( خصوصاً در بخش آقایان ) قدم بزرگی در راستای کاهش تقاضای مواد مخدر بردارند.

خطر ابتلا به سوء مصرف مواد مخدر ، خطریست در کمین  آحاد مردم ، خصوصاً نوجوانان و آینده سازان این کشور و پیشگیری و کاهش آسیب های آن نیازمند تلاش و همکاری حداکثری مردم و دولت ، فارغ از هرگونه تفاوت در اندیشه های سیاسی ، مذهبی و قومی می باشد.

با آرزوی گسترش روز افزون یوگا و کمک آن به نجات انسان ها از چنگال اعتیاد.

 

منبع : مجله دانش یوگا ، شماره ۱۱۰ ، صفحه ۴۶

نویسنده : میلاد تکسیبی -فعال حوزه پیشگیری و درمان اعتیاد – مربی یوگا